ДИЈАЛОЗИ: Киното како место за средба

Кураторски осврт на Николај Никитин

Огромно задоволство и чест ми е да му се придружам на 26. издание на Скопје Филм Фестивал како негов куратор. По период на отсуство, фестивалот се враќа благодарение на извонредната посветеност и решителност на Томи Салковски и неговиот тим. Неговото возобновување не означува само враќање на етаблиран културен настан, туку и почеток на возбудливо ново поглавје за меѓународната кинематографија во Скопје.

Во срцето на овогодишната програма се ДИЈАЛОЗИ, нашата меѓународна натпреварувачка селекција што обединува осум извонредни филмови од целиот свет. Произлезени од различни филмски култури, уметнички традиции и општествени реалности, овие филмови ја споделуваат подготвеноста да ги преиспитуваат очекувањата, да се соочат со непријатните вистини и да ја истражуваат сложеноста на современиот свет. Многу од нив веќе оставија белег на водечките меѓународни фестивали, од Кан и Венеција до Берлин и Торонто. Нивното присуство во Скопје ја одразува нашата амбиција да го поврземе градот со најживите текови на современото филмско творештво.

Селекцијата ги опфаќа „Тивки ноќи“ на Лоренс Фахардо и „Изабел“ на Гејб Клингер, извонредно неконвенционалниот „Мизерна мајка“ на Сузане Хајнрих, „Чувство на дом“ на Габор Холтаи и „Нема рај ако те убие жена“ на Халкаут Мустафа — сите овие извонредни режисери ќе ни се придружат за заедно да ги прославиме нивните дела и да разговараат за филмовите со нашата посветена публика — како и „Спирала“ на Паоло Стриполи, „Тинејџерски секс и смрт во кампот Мијазма“ на Џејн Шенбрун и „Отфрлен“ на Венсан Гаренк. Заедно, тие покажуваат дека впечатливото кино не може да се ограничи на еден жанр, географски простор или естетика. Од интимни лични борби до горливи политички прашања, од црн хумор до смели жанровски експерименти, овие дела ја откриваат извонредната разновидност на современото филмско творештво. ДИЈАЛОЗИ се темели врз верувањето дека киното може да ги отвора умовите, да поттикнува дебата и да создава врски меѓу границите и генерациите.

Посебен момент на ова издание е доделувањето на нашата Награда за исклучителен придонес кон светската кинематографија на Малгоржата Шумовска и Михал Енглерт. Нивното долгогодишно креативно партнерство создаде препознатлив опус што ги спојува уметничката храброст и бескомпромисното истражување на човечките односи и општествените реалности. Од „33 сцени од животот“ до „Тело“ и „Лице“, нивните филмови добија меѓународно признание, доследно спротивставувајќи се на едноставните категоризации. Претставувањето на „Идиот(и)“ како филм на отворањето и пречекувањето на двајцата уметници во Скопје ми претставуваат лично задоволство, како одраз на соработката и заемната почит што траат со години. Особено сме горди што им оддаваме признание заедно, препознавајќи ги не само нивните поединечни достигнувања, туку и исклучителниот уметнички дијалог во сржта на нивната работа.

Надвор од натпреварувачката селекција, програмата нуди дополнителни можности за откривање. „17“ на Косара Митиќ, чија премиера се одржа во секцијата „Перспективи“ на Берлинале, се издвојува како длабоко трогателен придонес кон современата македонска кинематографија. Неговото вклучување ја одразува и важноста на негувањето и славењето на филмското творештво од регионот. Програмата е надополнета со посебен фокус што, меѓу другото, го вклучува „Мраз“ на српскиот режисер Павле Вучковиќ, селекција на краткометражни филмови од Европската филмска академија и серија мастеркласови и разговори со водечки филмски автори, меѓу кои Малгоржата Шумовска, Михал Енглерт и Драган Бјелогрлиќ. Овие средби се суштински дел од мисијата на фестивалот: киното добива уште поголемо значење кога доживувањето на филмот се збогатува со можноста за непосреден разговор со неговите творци.

Ќе го прикажеме „Фјорд“ на Кристијан Мунџиу, двократен добитник на „Златната палма“ и еден од клучните гласови на современото европско кино, чие творештво продолжува да ја предизвикува публиката со својата морална сложеност и прецизно набљудување на човечкото однесување. Заедно со многуте други филмови и гости што ни се придружуваат во Скопје, овие средби го прават фестивалот простор не само за претставување филмови, туку и за размена на идеи и откривање нови перспективи.

За мене, сепак, значењето на ова враќање ги надминува границите на која било поединечна селекција. Скопје заслужува меѓународен филмски фестивал достоен за неговото културно богатство, неговата енергија и неговото место на крстопатот на различни истории и идентитети. Возобновувањето на вакво место за средба е и привилегија и одговорност. Тоа бара амбициозна програма, вистинска посветеност на уметничката извонредност и создавање трајни односи меѓу филмските автори, публиката и меѓународната филмска заедница.

Со оглед на тоа што Скопје ќе стане Европска престолнина на културата во 2028 година, следните години нудат исклучителна можност да се надгради овој обновен полет. Нашата амбиција е да го зајакнеме меѓународниот профил на фестивалот, да го прошириме неговиот дијалог со регионот и светот и да го утврдиме Скопје како неизоставна дестинација на европската фестивалска мапа.

Темелите веќе се поставени. За извонредно кратко време се оформи меѓународна програма со значителна широчина и амбиција, која ги обединува филмските автори и публиката во заеднички простор на љубопитност, размислување и размена. Задачата пред нас е овој полет да го претвориме во одржлива иднина.

На крајот, еден филмски фестивал не се мери само според филмовите што ги претставува или наградите што ги доделува, туку и според разговорите што ги поттикнува, откритијата што ги овозможува и врските што ги остава зад себе.

Со ДИЈАЛОЗИ ја покануваме публиката да го доживее киното како уметност без граници, а Скопје како место каде што светот се обединува преку филмот.